Ngành bao bì là một ngành công nghiệp nhẹ điển hình có đặc điểm là lợi nhuận gộp cao, doanh thu nhanh, tồn kho thấp và mức độ phi tiêu chuẩn hóa cao. Tuy nhiên, ngành bao bì Trung Quốc từ lâu đã bị chèn ép bởi lợi nhuận của các doanh nghiệp thượng nguồn và hạ nguồn. Đặc biệt, với việc thực hiện nhiều chính sách hạn chế trong nước, mức lợi nhuận của ngành càng bị nén lại. Để tồn tại giữa những thách thức này, các công ty bao bì phải chuyển đổi và nâng cấp, tăng cường nắm bắt thị trường, kiểm soát chi phí và tiến bộ công nghệ để đảm bảo sự phát triển lành mạnh. Bài viết này phân tích hiện trạng phát triển và những điểm yếu của ngành bao bì từ góc độ chuỗi công nghiệp, đưa ra ba điểm phản ánh dựa trên thực trạng và hiểu biết của tác giả về ngành bao bì.
1. Phát triển chuỗi ngành bao bì
Từ góc độ chuỗi công nghiệp bao bì, các ngành công nghiệp thượng nguồn chủ yếu bao gồm vật liệu đóng gói và thiết bị đóng gói. Hiện nay, những hạn chế về nguyên liệu, thiết bị là yếu tố chính hạn chế sự phát triển của ngành bao bì Trung Quốc theo hướng sản xuất cao cấp. Ngành công nghiệp trung nguồn bao gồm giai đoạn sản xuất bao bì, được chia thành các ngành đóng gói khác nhau. Do áp lực chi phí, lĩnh vực sản xuất bao bì đã chuyển từ phân phối công nghiệp manh mún sang hoạt động tập trung và quy mô hơn. Phân khúc hạ nguồn chủ yếu liên quan đến ứng dụng và thiết kế bao bì, với các ứng dụng đóng gói trải rộng trên nhiều ngành với các tiêu chuẩn và hệ thống khác nhau. Thiết kế bao bì đã phát triển nhanh chóng trong những năm gần đây, do nhu cầu của người tiêu dùng thay đổi nhanh chóng và đã trở thành một trong những phương pháp chính để nâng cao khả năng cạnh tranh của thương hiệu.
Hình 1: Sơ đồ chuỗi ngành bao bì
2. Điểm yếu của ngành bao bì Trung Quốc
Ngành bao bì là một ngành công nghiệp nhẹ điển hình, có đặc điểm là lợi nhuận gộp cao, doanh thu nhanh và lượng hàng tồn kho thấp nhưng có mức độ phi tiêu chuẩn hóa đáng kể. Khi ngành công nghiệp phát triển, những “điểm đau” của doanh nghiệp ngày càng lộ rõ, bao gồm tình trạng dư thừa công suất, thời hạn thanh toán khách hàng dài, thị trường bất thường, lợi nhuận thấp và công nghệ thông tin yếu kém. Ngành bao bì trung nguồn, do có mức độ tập trung thấp, đã chịu áp lực từ nhu cầu ứng dụng hạ nguồn ngày càng tăng. Điều này dẫn đến nhu cầu các công ty phải liên tục mua thiết bị và vật liệu mới để đáp ứng những nhu cầu này. Ngành công nghiệp này từ lâu đã bị đè nén bởi áp lực thượng nguồn và hạ nguồn, đồng thời với chi phí nguyên liệu thô và nhân công ngày càng tăng, các công ty đóng gói đang phải đối mặt với những khó khăn hoạt động ngày càng tăng.
Hình 2: Sơ đồ hệ thống cung ứng ngành bao bì
(1) Mối liên kết ngành hạn chế, hàm lượng công nghệ thấp và khả năng thương lượng thấp
Hiện nay, ngành bao bì vẫn nằm trong cơ cấu thị trường “ngành lớn, nhiều doanh nghiệp nhỏ”, tương đối ít sự kết nối giữa các ngành khác nhau. Kết quả là, ngành này gặp khó khăn trong việc hình thành một hệ thống liên lạc hợp tác, đa nhà máy, đa bên cho phép chia sẻ năng lực, đổi mới chung, v.v. Sự thiếu sức mạnh tổng hợp này dẫn đến khả năng thương lượng yếu, tỷ suất lợi nhuận thấp và khả năng cạnh tranh của ngành yếu, từ đó làm giảm sự sẵn sàng phát triển công nghệ và thiết bị mới. Toàn ngành phải đối mặt với những thách thức trong việc tự đổi mới, dẫn đến khả năng cạnh tranh của ngành thấp.
(2) Chuỗi cung ứng không ổn định, mức độ số hóa thấp
Từ phía thị trường, hầu hết các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) nhận được đơn đặt hàng thông qua thương nhân, nhà môi giới hoặc hợp đồng phụ. Các công ty bao bì này nhìn chung thiếu năng lực kinh doanh, hệ thống thông tin kém phát triển dẫn đến chuỗi quản lý kéo dài. Đơn hàng của các công ty này thường được ký hợp đồng phụ qua nhiều lớp trung gian, dẫn đến lượng đơn hàng không ổn định, lợi nhuận sản phẩm thấp và thiếu thiết bị sản xuất. Sự mất cân bằng trong phân phối đơn hàng dẫn đến dư thừa năng lực.
Về phía cung, các doanh nghiệp vừa và nhỏ thường chỉ bao gồm một mắt xích duy nhất trong chuỗi công nghiệp tổng thể, vốn là mắt xích dài và chậm phản ứng với những thay đổi ở khu vực thượng nguồn và hạ nguồn. Điều này dẫn đến doanh thu của ngành chậm, hiệu quả sản xuất thấp, mức độ số hóa và cô lập thông tin thấp, khiến các công ty này dễ bị đối thủ cạnh tranh chèn ép, khiến lợi nhuận của họ càng bị nén.
(3) Hệ thống tái chế chất thải bao bì chưa hoàn chỉnh, chi phí nguyên liệu thô tăng
Với sự phát triển của thương mại điện tử, rác thải bao bì đã trở thành mối lo ngại lớn về môi trường. Tuy nhiên, hệ thống tái chế xanh trong ngành bao bì vẫn chưa phát triển. Theo dữ liệu từ Viện nghiên cứu Thanh Đảo của Trường Cao đẳng In ấn Bắc Kinh, tỷ lệ tái chế rác thải bao bì tổng thể của Trung Quốc là dưới 20%. Tỷ lệ tái chế thấp cung cấp nguyên liệu thô tương đối rẻ cho ngành bao bì, dẫn đến tiến độ hướng tới các vật liệu xanh hơn và phân hủy sinh học chậm hơn. Đặc biệt theo các chính sách như "Lệnh cấm nhựa", điều này càng làm giảm tỷ suất lợi nhuận của ngành bao bì, đẩy nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) ra khỏi thị trường.
3. Những suy ngẫm về sự phát triển của ngành Bao bì
Ngành bao bì bước vào thời kỳ điều chỉnh cơ cấu. Đối với ngành bao bì trong khu vực, điều cần thiết là phải hiểu được sự cần thiết và tính bền vững của ngành bao bì. Một chuỗi công nghiệp phát triển tốt với khả năng cạnh tranh mạnh mẽ và linh hoạt có thể thúc đẩy toàn ngành hướng tới con đường phát triển thương hiệu và chất lượng cao.
(1) Tăng tốc tích hợp nguồn lực ngành
Khi ngành bao bì phát triển nhanh chóng, áp lực chi phí và lợi nhuận sẽ liên tục đẩy các doanh nghiệp vừa và nhỏ ra khỏi thị trường. Ngành công nghiệp sẽ nhanh chóng trải qua quá trình tích hợp tài nguyên, với việc tự động hóa hoặc bán tự động hóa trong sản xuất và chế tạo ngày càng phổ biến. Trong hành vi thị trường tự phát này, chính quyền địa phương cần tích cực hướng dẫn các doanh nghiệp lớn trong khu vực phát triển mạnh mẽ hơn, tăng cường giám sát môi trường, đẩy nhanh quá trình thoái vốn và tái cơ cấu các doanh nghiệp nhỏ, phân tán, tận dụng hiệu quả các nguồn lực của ngành. Ngoài ra, cần nỗ lực thúc đẩy hội nhập theo chiều dọc trong các lĩnh vực thượng nguồn và hạ nguồn, vì mức độ sẵn sàng của các công ty đối với đổi mới chung tự phát và đổi mới dự án là tương đối thấp. Chính phủ có thể tạo điều kiện thuận lợi cho các dự án định hướng đổi mới nhằm đẩy nhanh quá trình hội nhập các phân khúc chuỗi công nghiệp, thúc đẩy phát triển công nghiệp khu vực, nuôi dưỡng các doanh nghiệp hàng đầu và nâng cao khả năng cạnh tranh của ngành.
(2) Hướng dẫn số hóa chuỗi cung ứng
Với quá trình toàn cầu hóa và nội địa hóa của các doanh nghiệp, chuỗi cung ứng của các công ty ngày càng dài ra. Để cạnh tranh trên thị trường, các công ty phải thiết lập một hệ thống chuỗi cung ứng linh hoạt và nhạy bén giữa các bộ phận nội bộ và đối tác. Đối với các doanh nghiệp bao bì, để đạt được chuyển đổi kỹ thuật số, nền tảng chuỗi cung ứng toàn diện là điều cần thiết để điều phối và tích hợp mọi hoạt động trong chuỗi cung ứng, bao gồm tối ưu hóa sản xuất và kết nối dòng thông tin, dòng vốn và dòng sản phẩm.
Đối với các doanh nghiệp vừa và nhỏ trong ngành bao bì, vốn thường mua lại công việc kinh doanh thông qua trung gian hoặc thầu phụ, chưa có sự tập trung đầy đủ về phía thị trường. Các chính phủ có thể định hướng thị trường bằng cách giới thiệu nền tảng internet của bên thứ ba, thúc đẩy việc “áp dụng đám mây” cho các ngành đóng gói trong khu vực, cải thiện luồng thông tin và giúp các nhà sản xuất tham gia vào các thị trường hạ nguồn. Đồng thời, chính phủ nên tận dụng các quỹ công nghiệp, thu hút quỹ xã hội và đẩy nhanh phát triển cho thuê tài chính, tài trợ chuỗi cung ứng và các lĩnh vực khác để giúp giải quyết các vấn đề tài chính.
(3) Xây dựng môi trường đổi mới lành mạnh trong ngành
Với các chính sách như "Lệnh cấm nhựa", "Lệnh hạn chế nhựa" và "Lệnh cấm rác thải", ngành bao bì đang trải qua một sự chuyển đổi đáng kể theo hướng bền vững. Ngành này phải đối mặt với những thách thức trong việc sử dụng vật liệu phân hủy sinh học, vật liệu chức năng và thiết bị cao cấp, phần lớn phụ thuộc vào nhập khẩu. Hơn nữa, ngành này rất dễ bị tổn thương trước áp lực thượng nguồn, đẩy nhanh quá trình thay thế trong nước các nguyên liệu và thiết bị quan trọng.
Đổi mới trong các lĩnh vực công nghệ then chốt: Các chính phủ nên tăng cường hợp tác với các viện nghiên cứu trong nước, cung cấp hỗ trợ chính sách và trợ cấp cho những đổi mới công nghệ quan trọng, tập trung thu hút các chuyên gia và nhân tài chủ chốt, đồng thời tổ chức thường xuyên các cuộc thi đổi mới ngành để thúc đẩy đổi mới khu vực và nâng cao năng lực tổng thể.
Phát triển hệ thống tái chế xanh ở các thành phố: Chính quyền địa phương nên dần dần mở cửa thị trường tái chế rác thải đô thị, tập trung vào việc sử dụng vật liệu phân hủy sinh học và hợp tác với các công ty đóng gói để khám phá các mô hình tái chế mới và thực tiễn phát triển bền vững.
Khuyến khích tích hợp bao bì với các lĩnh vực khác: Các chính phủ nên tích cực khuyến khích sự tích hợp của ngành bao bì với điện tử, văn hóa, thiết kế và các lĩnh vực khác. Điều này sẽ tăng cường liên lạc và hợp tác giữa các ngành, thúc đẩy sự phát triển của các loại hình doanh nghiệp bao bì mới và nâng cao mức giá trị của các ngành bao bì trong khu vực.
